De Modo Marmoris Albi Producendi, Dissertatio Epistolaris Domino Maty, Societatis Regiae Londinensis Secretario, Auctore R. E. Raspe, Sereniss. Hass. Landgravio a Consiliis, S. Reg. Sodali

VII. De modo marmoris albi producendi, Dissertatio epistolaris Domino Maty, Societatis Regiae Londinensis Secretario, auetore R. E. Raspe, Sereniss. Hass. Landgravio à Consiliis, S. Reg. Sodali. Read Feb. 8. RECENTI haeret memoria & Societatis Regiae me cooptantis collocatum beneficium, & promissum ea occasione a me datum, me de modo marmoris albi producendi, ubicunque natura materiem praebuerit, tecum collocuturum. Digna certe res, quae doctorum hominum subjiciatur examini & a peritis in artium vertatur commodum. Observavit ab aliquo inde tempore Rev. Abbas Vegni, fundi vel dominus vel professor, thermarum S. Philippi fontes ad Radicofanum in Etruria sitos, ad viam, qua Florentia Romam itur. Vidit 1°, de colle parum edito, & qui totus ex marmore candido compositus videtur, diversis rivulis defluentes. 2°, Sulphure abundare didicit ex floribus sulphuris aquae innatantibus; & de virtute medica quaedam ni fallor legisse me memini in Targioni Tozzetti itinere litterario per Toscanam instituto. Quod vero magis ad rem est, vidit, 3°, frequentiorem deponentes tophum candidum atque nitentem eoque uti rivulorum & canalium la- tera ita quaelibet his injecta corpora dura incrustantes, & sic quidem ut tophus ille exactissime impressam servet imaginem & formam incrustatorum corporum, fi feliciter rumpi contingat. Rivulis autem istis aut topho cumulato aut alio casu obturatis exundare, 4°, vidit aquas, & quem ante in ipsis canalibus de- posuerant tophum jam deponere in quocunque novo altiore jam defluant alveo. Ea omnia viro ingenio potenti duplicem moverunt suspicionem, felicem utramque; primam, totum istum thermarum collem non esse nisi successive ab aquis exundantibus cumulatam molem tophi hujus candidi atque nitentis, nam natura exactissime conveniunt, praeter quod tophus noviter depositus aliquantum mollior esse solet interiore collis lapide; alteram, tophi istius praecipitationem artibus inservire posse, fi formis capiatur. Felices dixi hasce viri conjecturas, & tales revera dici merentur. Quod ad primam enim, ea mirum quam belle, non ex ingenio, sed facto petitam, ra- tionem reddat originis collis non solum Radicofa- nenis, verum etiam, quod mihi addere liceat, originis lapidicinarum Marmoris candidi. Illae nunquam occurrunt in montibus stratorum regulam servantibus, sed qui toti constant ex rudi, in- formi, indigestoque solido faxo, nullum plantarum aut animalium marinorum continente vestigium, ex successiva appositione facillime explicando, non con- veniente cum reliquis hucusque de origine montium datis hypothesibus. Pleraque etiam marmoris can- didi species per crystallisationem quandam coaliisse cuilibet inspectanti videntur; & quae inclusa mar- moris faxis solidis nonnunquam cum hominum stu- pore pore inventa fuere ferramenta arte facta, clavi, cunei, dolabrae, mallei caedendis aut poliendis lapidibus inservientia, ea jam non lapidum quandam vegetationem aequivocam, qualis Tournefortio, Baglivio credo etiam Stenoni animo haerebat, produnt, sed quod res est saxi olim fluiditatem & successivam appositionem. Raro naturam in facto deprehendere licet. Semel deprehensam alteram Protea non dimittamus, antequam & de aliis suis operibus responda dederit. In memoriam igitur tibi revoces velim montes alabastriferos, gypseos, tophaceosque. Quidni & hos a fontibus olim exundantibus & tophum, pro molecularum natura diversum, deponentibus originem habuisse statuamus? Natura, quae marmoris candidi saxis in permultis similes creavit, tantum abest ut impeditat, ut magis ipsa eandem originem illis esse indicet, quam Radicofani tophis esse confessa est. Vidi egomet complures alabastri & gypsi fodinas, Osterodae ad fauces Hercyniae, Ronnebergae prope Hannoveram, Weentzae in praefectura Lanensteinensi & Morfihae in ripa Fuldae aliquot lapidibus cassellis distante loco. Nullum unquam in his regulae stratorum aut corporum marinorum vestigium. Fluxisse vero materiem & irriguisse omne mihi praedicabat saxum; imo, quod ipsum majorem cum Tophis & aquis Radicofanensibus indicat similitudinem, pleraeque alabastri & gypsi species, cum calcinantur, sulphur odore produnt, quod nativum & pellecidum inest gipsi minerae Weentzeensi, ex micis & lamellis glaciei Mariae candidissimis compositae. Vol. LX. Quod ad montes tophaceos attinet, illi per omnes provincias calce abundantes occurrere solent, frequentiores prope Gottingam & Jenam & ubicunque aquae tophum deponunt. Nec in his ullum stratorum aut corporum marinorum vestigium; saepissime autem illis inclusae leguntur plantarum terrestrium imagines & concharum fluviatilium testae. Quam maxime memorabilem hujusmodi collem, & abique Radicofanensis autoritate, reliquorum similium originem prodentem mihi indicavit excellentissimus liber Baro de Waitz, Serenissimi Hassiarum Landgravii a Consiliis intimis. Situs is est in comitatu Schaumburgensi, & habet fontem incrustantem de vertice defluentem; intra hominum vero memoriam altitudini ejus aliquid adjectum ex certissimis geometrarum observationibus & accolarum testimoniis constat, occultavit etenim turris cujusdam haud procul distantis cuspidem, olim geometris in vicina planitie constitutis conspicuam, & proinde pro objecto fixo atque constante usitatam, cum chartam regionis geographicam delinearent aliquo abhinc tempore ad veteres mensuras exactam & emendatam. Hisce novis montibus suo & optimo quidem jure jungo, quos ad mare Caspium, prope antiquissimam Persarum urbem Baku, a se visos descripterunt Kaempfer in Amoenitatum exoticarum fasciculo, N. p. 280. &c 282. & D. Lerche in Itinerario recentissime edito in Buschingii collectionis geographicae, quam vernacula lingua Geographisches Magazin inscripsit. tomo III. Quos Lerchius nostra memoria vidit aliquot dierum itinere ab urbe supradicta distant, siti ad pagum Nawagi, & tractu plus quam quindecim werstarum starum currunt. Lerchii autem verbis, cum quibus Kaempferiana in praecipuis conspirant, describam: "Hic vidi, inquit, montium crescentium miraculum. Proximi viae altitudine vix casam rusticam, remo- tiores turrem aequabant. Colore sunt cinereo, steriles, sine ullo gramine inhospitales, figura coni- formi. Solum limus salis. In vertice fons aquae salsae, paludosae, turbidae, nonnunquam quasi ebullientis atque exundantis, quo facto sedimen- tum vertici appositum ficcatur & continuo altiores reddit. Fontibus igitur hisce perpetuo mananti- bus hosce etiam colles annua & perpetua habere incrementa in aperto est. Vidi tamen nonnullos plane exsiccatos conspicuae altitudinis in vicinia aliorum noviter ortorum vertice adhuc aquoso & exundante. His vestigia caprarum sylvestrium sale allectorum frequentissime impressa visuntur. Ac- cepit postea autumnali & brumali tempore, quo pluviae abundant, largius & copiosius defluere. Tribus etiam a via lapidibus distans montium jugum vidi, de quo limus iste salis per latum terrae tractum decurrebat. Metu infidi soli atque nimis paludosi territus propius accedere non sum ausus; altiorum etiam montium vertices pro- fundissimos nunciabant fontes." Haec sufficient ad illustrandam Vegnii ex thermis Radicofanensibus deductam conjecturam à me latius & de diversorum aliorum in continentis montium nova origine expositam; quae factis & observa- tionibus fundata mihi quidem divinam illam medi- orum naturae simplicitatem, ejusque in hisce mediis divitias novis argumentis firmare, imo haud spernen- dum historiae naturalis, & ejus quod aliquot abhinc H 2 annis annis Societati Regiae inscripti, speciminiis de novis insulis & montibus augmentum videtur. Venio ad usum, quem tophi Radicofanensis praecipitati Abbati Vegnio promittere videbatur, & re vera praestitit. Tam prosperum vero successum habuere prima ab illo instituta experimenta, ut officinam hujus generis tophaceorum operum ad thermas S. Philippi suis sumtibus aperuit, jam laete florentem. Formis operum variorum sculptilium e gypso confectis, iisque vernice probe saturatis atque oleo aut alia pinguedine subtili illitis, in thermarum alveos impositis, colligunt tophum, intra sex dierum spatium ad crassitiam duarum linearum accrescentem, quae ad minora opera sufficit; & sic fiunt anaglypha seu protypa (bas-reliefs), tabulae, medalliones, portarum, fenestrarum, caminorum postes atque ornamenta architectonica, quae si elegantioris operis formae adhibitae fuerint praestantium sculptorum celo facta & ex purissimo marmore Carrariensi elaborata videntur. Minor pretio venire, quam quae ex marmore fiunt & gratissimam ornamentorum architectonicorum & sculptilium materiem praebere primum est indicatu & quilibet videt apud quem sculpturae suus constat honos, Ipse in collectionibus meis beneficio Langhansii architecti Wratislaviensis, aliquot abhinc mensibus ex Italia reducis, possideo hujusmodi tophaceum Radicofanensem medallionem, GERTRUDIS. FLANDERENSIS. DVCISSAE. LOTH. ET MARCHIONISSAE. qui nitore & elegantia sculptoris eximii manum, & pelluciditate, colore candido cereo, granique subtilitate & cum acidis effervescentia, optimum marmor Carrariense mentitur. Nil igitur moror, quam non vidi medallionum Lotharingiae & & Etruriae Ducum seriem Imperatori, cum Italiam perlustraret, oblatam. Superest ut in usus nostros convertamus inventum in se eximium, quod ubique mihi quidem fieri posse videtur, ubi in cavernis aut metallifodinis stalactitae generantur, aut fontes, thermae & acidulae fluunt, tophum duriores eumque candidi aut grati coloris deponentes. Misi in propinquam Hercyniam nonnullas medallionum formas, ut in cavernis Baumanniana & Schartzfeldensi stalactitis candidi, rigentem undam destillantibus, subjicientur. Misisset in thermas Carolinas Bohaemicas, quae tophos varios, pisiformes candidos, alios grani subtilitate marmori similes eosque frequentes deponunt in canali alveis, sed de-erat cui committerem. An in Hercynia experimentum sucessefert alio tempore scies. Et quidni in ipso imperio Britannico, per omnes terrarum partes late patente, omniumque jam bonarum artium alma matre, tuis & Societatis Regiae auspiciis eadem experimenta fiant? Vale, ut literis, & amicis vivas; meque & mea studia Societati Regiae commendare perge. Dabam Caffellis, 10 Octobris, 1769.