Observationes Transitus Veneris per Discum Solis, Die 3 Junii, 1769, Habitae in Suecia, et Societati Regiae Londinensi Communicatae, a Petro Wargentin, Ejusdem Societatis Sodali, et Academiae Regiae Scient. Stockholmensis Secretario. Communicated by Mr. John Ellicott, F. R. S.

XLII. Observationes Transitus Veneris per Discum Solis, Die 3 Junii, 1769, habitae in Suecia, et Societati Regiae Londinensi communicatae, a Petro Wargentin, ejusdem Societatis Sodali, et Academiæ Regiae Scient. Stockholmensis Secretario. Communicated by Mr. John Ellicott, F.R.S. Read Dec. 16, 1769. TRANSITUS Veneris per discum Solis, qui contigit die 3 Junii hujus anni, novam et exoptatissimam astronomis praebuit occasionem limatius determinandi veram quantitatem parallaxeos Solis horizontalis, si modo bonae observationes justis locis habitae sint. Et cum Suecia inter ea terrae loca fuerit, ubi observationes habitae, collatae cum aliis in Mari Pacifico, vel America, institutis, magni essent ponderis, suo officio deesse nequitiam voluerunt astronomi Sueci, quo minus, suo quisque loco, ad rarissimum hoc phænomenon debita cum diligentia attenderet. Sed quoniam et immersio et emersio Planetæ, non nisi in borealibus regni partibus videri potuerit, Academia R. Scientiarum Stockholmensis omnino necessarium duxit, mittere duos observatores exercitatos et bonis instrumentis instructos, in Laponiam, qui diversis locis transitum hunc opperirentur. Alter, Dominus Mallet, Mallet, Astronomiae Observator Regius Upsaliæ, villam Pello adiit, quæ terminus borealis fuit arcus meridiani terrestris, ab astronomis Parisiensibus, anno 1736, mensurati. Alter, Dominus Planman, Philosophiæ Naturalis Professor in Academia Aboensi, Cajaneburgum repetiit, oppidum in confiniis Finlandiae et Lapponiae situm, ubi priorem Veneris per Solem transitum, anno 1761, feliciter notaverat. Istas stationes Academia Stockholmensis eam præcipue ob causam delegerat, quod earum situs geographicus jam antea quadantenus determinatus fuerit. Nisi enim longitudo loci certa sit, observatio per se optima solius immersionis vel emersionis Veneris irrita fere esset: raræ autem sunt occasiones determinandi longitudines locorum, praesertim tempore verno et aestivo, prope circulum polarem arcticum, ubi eo tempore continua lux Jovem videre et fixarum à Luna distantiæ observare vix permittit. Eclipse quidem Solis, quæ die 4 Junii incidit, videbatur bonam offerre aniam determinandi meridianorum differentias; sed praeterquam quod fieri posset, ut qui immersionem vel emersionem Veneris feliciter observavit, caelum nubilum haberet sub eclipsi Solis, notum quoque est, observationes correspondentes eclipsium Solis non satis certas dare meridianorum differentias. Academia itaque prudentius agere sibi vita est, eligendo loca stationum ante determinata, quamvis Sol, tempore transitus, minus ibi esset elevatus, quam, pro obtinenda parum majori Solis altitudine, loca magis borealia sed indeterminata praescribendo. Præter dictos duos observatores, tertius, Dominus Hellant, ipsius urbis Torneæ incola, et qui per 30 annos varias observationes astronomicas ibi dextre instituit, instituit, suam hac quoque occasione operam pollicitus est. Incidente demum die 3 Junii, D. Mallet optimam spem habuit bonas nanciscendi observationes, ccelo enim sereno gavisus est per totam fere diem, immo etiam per noctem sequentem, sed nubes circa horizontem borealem omnes ipsius conatus observandi momenta immersionis et emersionis Veneris, prorsus irritos, proh dolor! reddiderunt. Sub ipso transitu Planetam in Sole aliquoties vidit, ejusque diametrum situmque in disco, ope micrometri objectivi, mensus est; sed harum observationum copiam mihi nondum dedit. Totam quoque Solis eclipsin bene a se observatam esse narrat, sed hoc debile nimis solatium invisae Veneris, et vile pretium tanti itineris jure putat. Hellantius Torneæ, Venerem adhuc minus propitiari expertus est. Cælum enim hiice diebus fere continuè nubilum habuit, ut ne quidem eclipsin Solis observare illi licuerit. Planmannus autem Cajaneburgi felicior fuit. Ibi cælum tota die praecedente densis nubibus fuerat obductum, qua omnem observationum spem existinxerant; sed inopinato dehiscebant nubes circa Solem, vesperi, hora 9 8', tum vero Venus jam coeperat Solem ingredi, et tertia circiter diametri sui parte intra disceum Solis erat. Hora 9 20' 45'' tota immergebat, eo enim momento rupta est subito fasciola, qua huc usque Solis et Veneris margines junxerat, et Planetæ corpus lumine Solis undique est circumfusum. Paucis post hoc momentum minutis, redibant nubes, qua noctem largis imbribus et tonitribus fulminibusque horridam fecerunt, tristemque astronomo nostro, qui spem ulterioris observationis amiserat. At horâ 3 21' matutinâ, resplenduit Sol, nimis licet fero, Veneris enim pars tertia circiter jamjam emergerat. Itaque tanto majori cum attentione emersionem totalem vel contactum limborum exteriorem exspectabat: contigit ille, horâ 3 32' 27'', Sole tum splendido. Dolendum quidem est, cœli faciem non induluisse Planmanno, contactum interiorem emersionis tueri; sed cum exteriorem bene et certè, tubo 20 pedum optimo notatum afferat, et per experientiam transitus anni 1761, compertum fit, observationes contactus exterioris in emersione fere magis inter se convenire et parallaxeos quantitatem non minus certam dare, quam observationes correspondentes contactus interioris, sperare fas est, hanc observationem celeb. Planmanni, comparatam cum aliis, eximio futuram esse usui, si aliis astronomis in Norvegia et Russia non contigit (quod tamen abfit) emersionem Veneris totam observare. Die 4 Junii, eclipseos Solaris initium, cælo sereno, notavit D. Planman Finem Elevatio Poli Cajaneburgensis est 64° 13' ½. Differentia meridianorum observatorii Regii Grenovicensis et Cajaneburgensis est 1° 50' 47'' quam proxime, quantum ex habitis anno 1761 observationibus concludere licet, quam etiam confirmare videtur nuperæ observationes immersionis Veneris, Cajaneburgi, Upsaliæ, et Stockholmiæ factæ, atque inter se collatae. OBSER- OBSERVATIONES UPSALIENSES. Tota die 3 Junii, cælum Upsaliæ fuit serenissimum: nihil itaque aliud obstitit certitudini observationum immersionis Planetæ, quam undulatio marginis Solaris, quæ, in elevatione duorum vel trium tantum graduum ab horizonte, non potuit non esse magna et incommoda. Upsaliæ quinque observatores in immersionem Veneris intentos habuere oculos animosque. Dominus Stroemer, Astron. Professor emeritus, usus est telecopio reflectente trium pedum. Is Solis, Venerisque margines se interius tangentes obseruavit Sed eos separatos et obscuram fasciolam eos jungentem ruptam demum vidit Dominus Melander, Astron. Professor, tubo 20 pedum, Veneris accessum primus hotavit Margines Solis et Veneris se intus contingebant Fasciola margines jungens illi visa est rupta Dominus Bergman, Chemiae Professor; tubo 21 pedum dictam fasciolam ruptam vidit Dominus Proferins Astron. Observatoris Vicarius, tubo 16 pedum, Venerem exteriuss tangit vidit Immersionem totalem, rupto vinculo obscuro, observavit Dominus Salenius, Philosophiae Magister; tubo 12 pedum, primum Veneris in margine Solis vestigium aspexit Venerem, undique Solis lumine cinctam; videre sibi visus est Sed mox disparuit illa lux, et Solis margo cum Veneri iterum coalescebat, vinculo vel fasciola atra cohaerentes, quæ demum rupta Postremi hujus phænomeni duplicis scilicet immersionis totalis, explicationem ingeniosissimam dedit clariss. Melander, quam alia occasione communicabo. OBSERVATIONES STOCKHOLMENSES. Heic non tantum undulatio marginum Solis, sed et nubeculae prope horizontem, reliquo licet caelo adhuc nitido, anxios nos reddiderunt de observationum successu, qui tamen spe melior factus est, enitescente margine Solis saltem superiori, iis momentis, quibus maxime opus erat. Dominus Ferner, Cancellariae Regiae jam Consiliarius, et olim Astron. Professor, tubo Dollondiano 10 pedum, diametros siderum nonages augente, primum Veneris in margine Solis vetigium vidit Cornua Solis Planetam amplectentia confluabant, ideoque imm. total. Dominus Wilcke, Physices Experim. Lector, telescopio 12 pedum egregio, appropinquantem Venerem in ipso Solis margine confixit Margines Solis et Veneris se fere contingere videbantur, quamvis cohaerent Fasciola margines connexens diluebatur paulatim, conspicua tamen adhuc erat Eadem fasciola, tenuior et minus obscura senis facta, evanuit, et Veneris intra Solem reliquit Ego, tubo 21 pedum, inter inumeras fluctuantes inaequalitates in margine Solis, constantem tandem et atram detexi (quam mox ipissimae Veneris esse notam cognovi) Margines se interius ad sensum tangere videbantur Cohærebant tamen, donec radius Solis fluctuans eos separabat Ab ortu Solis proximo mane, usque ad horam 8 1/4 matutinam, caelum nubibus sinit obductum, et Stockholmiae et Upsaliae. Stockh. d. 7 Jul. 1769. XLIII. Observ-