Matthiae Belii Pannonii, Reg. Soc. Lond. S. & Reg. Soc. Scient. Berolin, Collegae, &c. Observatio Historico-Physica, de Aquis Neosoliensium Aeratis, Vulgo. Cement-Waszser Dictis, Ferrum Aere Permutantibus, in Epistolâ ad Illust. Dn. Hans Sloane, Bart. R.S. Pr. Scripta Communicata

I. Matthiae Belii Pannonii, Reg. Soc. Lond. S. & Reg. Soc. Scient. Berolin. Collegae, &c. Observatio Historico-Physica, de Aquis Neosoliensium Æratis, vulgo Cement-Walszer dictis, Ferrum Ære permuntantibus, in Epistolâ ad Illust. Dn. Hans Sloane, Bart. R.S. Pr. scriptâ communicata. §. I. CELEBRE aquarum æratarum Neosoliensium apud doctos nomen est. Meminit earum Athanasius Kircherus, in Mundo subterraneo, Tomo II. p. 185. Edwardus Brown, in Memorabilibus Peregrinationum suarum p. 186. atque Jacobus Tollius, in Epistolis Itinerariis, Epist. V. p. 191. ut minuiores scriptores alios taceamus. Non est opus eorum sive opiniones, sive acceptas a vulgo narratiuntulas, recognoscere, & ad veri tramitem revocare. Suffecerit ea nunc dedisse, quæ & nostra nos autodiss, & amicorum experimenta, condocuerunt. §. II. Scatent eæ, uno, ab urbe Neosolienfi, in aquilonem, milliari, in vastissima illa cupri fodina, quam Vallem Dominorum, ex Germanico Herrn-Grund, adpellamus. Quando primum detectæ sint observataeque, si a vulgi traditionibus disceffcris, incertum futurit dubiumque. Ætate certe Georgii Agricolæ, Germanorum illius Plinii, nondum fuisset celebratas, ex *Historiam metallicæ hujus urbis descriptam legefsis Hungaria Nova Tomo II. p. 409 *eqq.* ejus silentio arguas. Cum enim Lib. IX. de Natura Fossilium, post initia, p. m. 347. Schmolnicenses b, consimilis naturae aquas, cum cura meminisset; Neosolienses istas tacet: tametsi alias saepius Neosoliensium aquarum aliarum, & metallorum, habuerit mentionem. Aiunt autem, tumultuante, anno MDCV. Botskayo, forte fortuna, atque metu magistro, aeratas aquas nostras innotuisse. Cum enim expilato, ac foede exusto Neosolio, ne metallicis quidem operis, a funestissimo hominum genere, parceretur; reculas suas, atque in his ferramenta etiam, ne praedae essent hostium, mallos puta, clavasque, intra fodinas, tanquam inaccessa perfugia, metallici abdiderant. Hic, dum uliginosis locis, ultra mensis spatium, ferrea illa supellex hæreret, atque decedentibus Botskanianis, protraheretur iterum, ære arrosam repererunt, qui injecerant; idque eo penitius, quo humidiore loco delituerat. Ergo cepere indicium, stillantibus hinc atque illinc, per fodinarum latera, aquis, vim inesse oportere ærificam; quod demum occasio fuit, ut colligendis istiusmodi aquis, Schmolniczensium ritu, alvei ponentur, cameris postea, ne vulgo patrent, concludendi. §. III. Invaluit mox institutum, quando magis magisque animadversa est, aeratarum aquarum, quas & vitriolicas possis dicere, efficacitas: quippe quæ, exciso, quod injiciebatur, ferro, tantundem purissimi æris reddebat, quantæ molis fuit immissum ferrum. Jam adeo se compendiaria hæc producendi æris ratio adprobavit, ut cameræ istiusmodi viginti queas numerare. b Habuimus metallici hujus oppidi & aeratarum ejus aquarum mentionem, in historia Comitatus Scepusiensis, Operis nostri (Hist. Hungariae) Prodromo, p. 119. §. III. 2. Ex his, duas admodum designabimus; ex quorum habitu, de reliquis facile fuerit conjicere. Præcipua in his est, quæ *perpendiculariter*, ad LXXV. circiter orgyias, in profundum deprimitur, atque CLI. orgyiarum anfractuoso meatu, gradatim e pedibus aditur. *Aqua aerata* guttatim hic e fodinæ lateribus stillat, excipiturque, labro primum exiliore, atque hinc demum, in grandius aliud, & in alveos divisum, immititur. Minori illi labro, minutiora ferramenta immittuntur, uti sunt soleæ equinæ, & id genus alia, quæ trium, aut quatuor hebdomadum spatio, in æs, eadem, quam habuere, sed elevatiore paullo forma, transmutantur. Atque hæc quidem aqua efficacior multo est, quam quæ majori illo labro excipitur. Languide enim isthic, & ad eum modum, ferrum arroditur; ut primo, in superficie aquæ, limosa tantum, flavescentis coloris, cuticula quædam innatet, quæ demum, *Marte* nondum penitus erofo, ceu pinguis limus quidam, ferro paulatim hærescit. Limosam cam materiam metallici *den Schmund* vocant, & in singulos mensæ, de ferro, accurate demtam, in peculiari & altiori loco facta camera, ut humor demanare possit, reponunt. Quod tamdiu facit tant, dum ferrum, aut partem maximam, aut prorsus exefum fuerit. Hæc de priori illa *camera*. §. IV. *Camerarum* altera, quindecim orgyias, profundius subsedit: quam a forma & situ, *longam* vocant: nam cum duarum passim orgyiærum latitudinem habeat, longa est orgyias viginti quinque. Largius hic, quam in reliquis cameris, *aerata aqua* destillat. Præterquam enim, quod ex lateribus & concamerationibus --- * Germani descensum istiusmodi *Manns-Fahrt* vocant. Z z 2 fodinæ, fodinæ, guttatim decidat; duas scaturigines habet perennes, quæ straminis crassitie, aquas continenter fundunt. Utraque scaturiginum a meridie adaperitur: atque prior quidem, ab aditu camerae sinistrorsum passibus tribus, altera, passibus quinque interius. Ne autem inutiliter diffugiant aquæ, per canaliculos, partim in alveos, partim in quadrata labra, corrivantur: in quæ demum vetus novumque ferrum injiciunt aquarium procuratores. Quin & istud observavimus, alveos aquis atque ferro accipiendo factos, provide adeo humi dispositos esse, ut nihil usquam destillantis laticis pessum ire queat. Quod uno alveo ad eum modum acceptum est, demanat in alterum, & ex hoc, in tertium, atque sic porro; aquarum tamen efficacitate multum diminuta. Nam, cum in priori alveo, & celerius, & fortius, arroserit ferrum; tardius id fit atque languidius, in altero ac tertio. In eadem hac camera, medio pariete, peculiaris, & limpidior aqua, guttatim stilat; quam ideo singulari labro colligunt. Huc demum æs, in reliquis cameris factum, immittitur, si id purius fieri volunt. Est enim limpidius hoc aquæ genus ca virtute, ut impurius cuprum reddat excœctius, magisque nitidum. Alioquin, quia singulae hæ camerae positione sunt declivi, aquæ, ex alveis & labris dimanantes, a poroso cuniculorum fundo absorbentur sen- sim, planeque evanescunt. Præter hæc, quæ descripsimus aeratarum aquarum receptacula, passim per fodinarum anfractus, loca reperias uvida, quibus ferrum æreo colore tingitur: quod indicio est, aeratos plerosque omnes fodinæ humores esse oportere. §. V. Ad aquam ipsam quod adtinet, viridiuscula ea, in labris adparet; tametsi, vitro pellucido hausta, limpida sit, & ad crystalli modum transparens. Odoris expertem cognovimus; saporis autem vitriolico-adstringentis, atque temperamenti frigidi. Nobis certe, guttas ejus, ad ipsas scaturigines, incautius gustantibus, ad eum modum labia arrodit, uti id accidit, ex depulsa febre languidis. Cum in fodina versaremur adhuc, tria quatuorve Germanica milliaria, per subterraneos cuniculos reptando, emenfi, nihil in labiis sensimus molestiae, praeter tenerum quendam pruritum; at ubi in liberum, sub dio, aerem emersimus, intumescere primum, ac dein pus coeperunt concipere. Alioquin aqua efficacae semper est ejusdem, nisi ubi forte stillare coepit largius; tunc enim dilutior fit, & in arrodendo ferro segnior. Alveos, atque labra, quibus continetur lignea, non modo non corruptit; sed consolidat etiam, ut solito perdurent diutius. Cameræ, quibus labra sunt clausa, nihil quidquam redolent gravius, suntque vitrioli, quod in hac fodina passim subolescit, expertes: credo ob humidorem aerem, qui id liquat, neque patitur in filamento crystallosve coalescere. Reperias tamen in nonnullis cameris, qua aeratae haæ aquæ defluunt, lapidem albulum hic, alibi plane ad modum vitrioli coeruleum. Quin & ad latera cuniculorum, qua ea sunt fundo camerarum proxima, accretum sal quoddam medium observavimus, quod humidæ ac flavæ terræ immixtum, insipidum est, & uti lapis specularis friabile. Metalli fossores, pronum in morbos genus, aeratam hanc aquam, cum desperatis morbis laborant, tamquam medicatam potionem, magna salubritatis confidentia bibunt: quædemum aut citam alvum, aut vomitum, aut simul utrumque provocat. In ophthaimia tutior ejus usus est, si ad modum collyrii, cautius adplicetur: aerata enim aquæ, oculis oculis profunt, inquit Agricola, Lib. II. p. m. 117. de Natura eorum, quae effluunt ex terra. § VI. Æs Cyprium, quod hic æratae aquæ generant, multo & decoctius est, ductiliusque, & ad li- quandum fundendumque pronius, quam sunt ejus met- alli reliqua genera: qua re adducti aurifabri, pateras ex eo, pocula & capsulas, nicotianæ secum gestandæ, producunt arte alii aliis limatiore: quas demum, facetis, quin & doctis inscriptionibus ornare, in more positum habent nostri. Plures earum dedimus Hungariae Novæ Tomo II. in Historia Comitatus Zoliensis, Parte Generali, Membr. Physico, § XI. p. 395. Cum in aquis adhuc hæret, Cyprium istud æs, multo est friabilius, quam cum inde eximitur: tunc enim soli- descit quodammodo, particulis, e quibus constat, arctius concrescentibus. Limus vero, de quo supra diximus, nihil est aliud, quam præcipitatum ex aqua, & hære- scens ferro, indigestum cuprum. Annis id singulis, Neosolium, in officinam ærariam, (Kupffer-Hammer Germani dicunt) defertur, eliquaturque illic, in puris- simum æs Cyprium; idque sine extanti intertrimento: eo quod exesum, ab aqua ærata, ferrum, pauxillum, in eodem limo, de heterogenea materia relinquat. Ante- quam, æratae aquarum venæ istæ, ab illapsa superne inundatione, fuissent contemeratae: id quod nostra ætate accidisse recordamur; plus æris e ferro produci potu- isse, certum est. Nam anno quidem MDCCVII. cen- tenarios ferri LXXXVIII. in cuprum conversos fuisse, certum est: cum jam quotannis, vix centenarii XX. in æs commutentur. Unde, pronum est colligere, inun- dationem illam vehementer imminuisse æratae aquæ pristinam efficaciam: quando abundantiores factæ venæ, quem antea vehebant, spiritum, ut ita dicam, dicam, aerificum, diluerunt omnino, feceruntque, multo, quam erat, parciioribus adhuc venis languidiorem. Enimvero pauciores antea camerae arariae, plus procreabant cupri, quam id hodie, in Viginti cameris, fieri observes. Quid? quod, camerarum pleuraeque, non amplius solidam aes producant, sed limum tantum, quem nunc meminimus, luculento demum igne eliquandum. §. VII. Hæc de habitu aquarum aeratarum dixisse satis est. Nunc, quibus experimentis, & ipsi nos, & amici nostri, in cognoscenda earum penitiore natura, elaboraverimus, expromendum est. 1. Pondo unum, fortissimae & maxime praegnantis aquae aeratae sensim lenteque evaporatum, turbabatur primum; lutei quidpiam pulveris dejiciens: qui deinde ad siccitatem excoctos, duos, & medium scrupulum residui, viridiusculi coloris, post se reliquit. Idem istud residuum, more consueto, aqua solutum, praebuit solutionem viridem; quæ demum filtrata evaporataque, vitriolum exhibuit crystalliforme, duorum scrupulorum. Quod e pulvere superabat, luteum fuit, & sex granorum ponderis: ut adeo pondus medicinale. aquae aeratae, vix quidquam, ultra duos scrupulos vitrioli cuprei contineat. 2. Pondo unum, ejusdem aeratae aquae, oleo tartari precipitatum, turbabatur, fiebatque coloris marino-viridis; Germanis Meer-grün. Id demum filtratum, residuum in filtro reliquit, quod exsiccatum, duos & medium scrupulum praebuit, cum modico medio. 3. Denique, pondo aquae aeratae, in vitro, accurate clauso, injectum ferreum cuneolum æreo colore bulbulis paslim adhaerentibus, sensim coepit tingeri. Altero post die, aqua fiebat turbida, evadetque albula, striis striis simul albidiusculis, in vitri fundo, & circa cuneolum, animadversis: dum post dies aliquot, luteum, seu cupriforme sedimentum, ad eundem cuneum, observavemus. §. VIII. Ex his experimentis, istud omnino condidiscimus: 1. Aquam hanc revera aeratam, & vitriolo cupri, affatim saturatam esse, atque e metallicis venis, soluto paslim æreo pyrite, scaturire: hinc, & vitriolatam dici posse, supra monuimus. 2. Aquam eandem ferrum arrodere solvereque; atque existentes in aqua, seu menstruo hoc, æreas particulas, præcipitare; sive a solvente illo separatas, ad fundum demittere, sensimque injecti ferri, cui hærescunt, formam referre. Id quod accuratior cupri hujus inspectio satis superque docet: quippe quod, non in solidam quandam glabramque massam efformatur; sed coalescentibus infinitis granulis, sicuti ova piscium, in unum corpus coit, friabile illud, & ultramodum fragile. Atque notum sane est, cum chymicis, tum metallurgis, & qui eas artes vel a limine tantum salutarunt, metallum unum præcipitari ab altero. Ita mimirum Mercurius vivus, in aqua forti solutus, præcipitat Lunam; hæc Saturnum; iste Venerem; Venus denique Martem. Hinc, si particulam cupri in aqua forti solveris, injecerisque postea aliquam ferri particulam, eandem hanc metamorphosin poteris observare, quam nunc de aqua nostra aerata adnotavimus: nempe, menstruum illud, ferrum arrodet solvetque; atque in codem illo actu, æs menstruo immixtum, ab eo separabitur, & in locum ferri sensim ac lente subsidebit. §. IX. Quæ § IX. Quae cum ita sint, sicuti sunt omnino, refelli hinc poterunt, quae ex aeratae hujus aquae effectibus incautius deducuntur a nonnullis. 1. Ac primo quidem; quod, cum tantum aeris ex aqua hac nostra eximi solet, quantum ferri fuerat immissum; male fit argutantur, qui sibi persuadent, corrosum ab aqua ferrum cupreas, quas intus habebat particulas, quasi vinculo quodam solutas, deponere, partes autem materiales reliquas, prorsus consumere, aut facere, ut evanescant. 2. Neque praeterea, ferri, in cuprum essentialis transmutatio, in tota hac naturae molitione, locum habere potest: id quod Alchimistae, & nescio qui non Chrysotechnae, & sibi persuadent, & aliis nituntur persuadere; quasi revera, metallum imperfectius atque ignobilius commutari tota substantia possit in metallum aliud perfectius nobiliusque. Satis enim ex memoratis supra experimentis adparet, satisque ex ratione constat physica, aquam nostram aeratam nullatenus permutatricem esse ferri in cuprum; sed depotricem tantummodo (sit verbis venia!) aerarum particularum, quibus jam ante imprægnata fuit. Contrarium prorsus, si id haberemus propositum, adversus Chrysotechnas illos, ex nostra hac observatione, possemus evincere. Si enim, ferrum & cuprum, cognata maximopere metalla, natura ipsa administra, nequeunt mutuo permutari, ut, exempli causa, ex ferro fiat cuprum; multo minus ab arte id exspectari poteat, etiam maxime scientifica. Quod autem, inter reliqua metalla omnia, cuprum & ferrum, praecipue sibi invicem sint cognata; abunde id, & ultra veri similitudinem docuit, Henckelius, in Historia Pyritum, (Kiefs Historie) p. 424 sequ. ubi simul, p. 422. & istud ad- A a a firmat, firmat, nullum sibi, inter tot experimenta, lapidem, seu mineram ærariam, occurrisse, quam non magnes adpetierit: ut adeo, magnetis adtractiva illa virtus, post ferrum, æris quoque cyprii maxime patiens observetur. Et cum ferrum atque cuprum eadem illa metalla sint, quæ proprie sic dictum Vitriolum præbent; id quod de reliquis, eadem specie atque forma, dici haud potest; paris enim sunt & substantiæ, & coloris, viridis ejus aut coerulei; oporteret sane, si decantatum illud Hermaphroditicum vitriolum usquam daretur, id, in extanti hoc naturæ opificio, certissimis indiciis, prodi: quod tamen haud est. §. X. Ceterum, aerata aquam Neosoliensem, uti supra dictum est, a soluto, per retrusos subtus meatus, pyrite æreo, vim omnem efficacitatemque habere; cum res ipsa docet, tum Schmolniczensium exemplum operæque. Tota, nimirum, metallifera ejus oppidi regio, intus & extus, pyrite æreo est referta; ut proinde aerata aqua (Ciment-Wasser) non intra fodi nas modo, sed & in harum superficie, ubertim scateat: qua re simul fit, ut multo, quam hæc nostra, quæ est in Valle Dominorum, & prægnantior fit, & ad præcipitandum cuprum efficacior. Quid? quod coelo friculoso, & deficiente, sub dio, in scaturiginibus aerata aqua, ex fontibus proximis, aqua vulgari alia, egestos, ex puteis aut cuniculis metallicis, pyritis ærei cumulos, quin & obsoletos cuniculos, ubertim perfundere soleant Schmolnicenses, ut vulgares aquæ illæ, perluto pyrite aerato, vim inde atque efficaciam adipiscantur, & ferri corrodendi, & deponendi cupri: quod & ita evenit; corrivatae enim in alveos atque labra, can dem, quam nativæ atque aeratae, ex cluto pyrite, vim atque II. Of a Bubonocele or Rupture in the Groin, and the Operation made upon it; by Claud. Amyand, Esq; Serjeant Surgeon to His MAJESTY, and F. R. S. UPON the 8th Day of October 1737, my Lord Thomond's Coachman's Wife, Mrs. Bennet, of a thin Habit of Body, aged 70, had a Return of a Tumour in the Groin, with unusual Pain, which was soon followed with a cruciating one in the Belly, and such Colicks, Reachings, and excrementitious Vomitings, as usually attend the Strangulation of the Gut in the Miserere mei. This came upon her unaware, and the Distress she was in, made her forget that for 25 Years last-past she had had a Swelling in the Groin as big as a Hasel-nut, which seldom had given her any Uneasiness, and which she never suspected to be a Rupture. Of late she had been more subject to Colics than usual, but that was imputed to bad Digestions; and that Day she had used no Motion capable of producing a Rupture: So that it was by chance that Mr. Despaignol, who was sent for the next Day, discover'd the Cause of the Complaints. She was blooded, clyster'd, fomented, poulticed, and embrocated; but the Complaints subsisting, with a continual Singultus, I was called in, the 11th.