Memorabilia Nonnulla Lacus Vetteri, Auctore Urbano Hearne, M. D. Serenissimae Reg. Majest. Suecicae Archiatro, & Conciliario Collegij Metallici Ord. Nec Non Societat. Regiae Londinensis Socio

III. Memorabilia nonnulla Lacus Vetteri, Auctore Urbano Hearne, M. D. Serenissimae Reg. Majest. Sueciae Archiatro, & Conciliario Collegij Metallici ord. nec non Societat. Regiae Londinensis Socio. Quandoquidem admiranda nonnulla ac insolita de Lacu Sueciae Vetero, Claus Magnus aliq; referunt autores. Operæ pretium duxi, cum æstivo tempore ad Medeviensis subinde Secederem Acidulas, in dicti lacus indolem & Scriptorem fidem penitus inquirere, inque iis quæ propriis observationibus experiri non liceret, eorum indagare testimonia, qui in vicinia habitantes, & antiqua commendati fide veris narrationibus meis satisfacere possent quaestionibus. De his vero quidquid expisciari contigit, Illustri Societati Regiae lubens volui exhibere, ut non minus quid rarius ibidem accidat, eidem plenius innotescat, quam veritatem historiae à commentis queat dignoscere. Accuratè adeo situm hujus Vetteri descripterunt Geographi, ut frustra plenius eundem conarer exponere, quippe qui à Septentrione meridiem usq; vergens, de Askersundio Nericiae ad Jonekopiam Smolandiae 14 Suecia metitur milliaria, quorum quodlibet 5 vel 6 milliaria Anglica, & decem unum fere conficiunt gradum. Latitudine vero 3, nonnunquam vix 2 superans milliaria, Gothiam in duas dividit partes, quarum quæ ad orientem sita, Ostrogothia, & ad Occidentem Westrogothia communiter nuncupater. Illius ad ripam cum Arce & civitate Vadstenensi celebris cernitur mons Ahme vel Ohme, ad hujus vero vetus illud Westrogothiae oppidum Hio. Lacus autem ipse ob elevatores montium colles, colles, qui hunc in ipso litore saepius ambiunt, nonnunquam paulo remotiores prominent, adstantibus semper apparet ad latera depressus. Profunditate gaudet insigni, adeo vero inaequali, ut aliquibus in locis ad 80, in confiniis vero Ostrogothiae diversis paucisq; Westrogothiae ad trecentas usq; orgyas nullum reperius fundum. Confirmat hoc singulare quoddam experimentum, cujus me participem non ita pridem fecit vir omni honore & fide dignus Magister Ericus Simonius Pastor & Praepositus Vadstenensis (qui longâ edoctus experientiâ, non pauca meæ curiositati inservientia subministravit:) extitisse videlicet civem quendam Vadstenensem Benedictum Amberni, qui ut ad litora civitatis Grennensës Vetteri exploraret profunditatem, aliquot centum Orgyarum funes, securi loco ponderis appensa, demiserat, fundo autem nusquam reperto, cum funes iterum collegerat, securi deperditâ, cranium equi chordæ exactè alligatum obtinuit. Similis item abyssus ad praecipitia montis Ohmensis, quæ parietis occidentalis nomine insigniuntur, rimantium scrutinia semper illusit, ut ea propter non facile quisquam his adpropinquare audeat metu Zephyri, qui subito increscens, anchoris nequidquam juvantibus quamvis undiq; jactis ad declivia montium navigia facile protrudit. Pariter ad Westrogothiae quandam plagam altitudinem aquarum metiri cupiens olim Gubernator Comes Johannes Oxenstierna, projectis 300 orgyarum funibus nullum offendit fundum, prout hoc testantur piscatores adhuc in vivis, quibus hoc negotii illo tempore committebatur. Limpida non minus quam profunda aquarum hæc est congeries, ut ad distantiam insignem parvulus in fundo cernatur nummus. Ipse Magister Ericus Simonius album vel denarium 60 immersum cubitis aere sereniore se tatetur observasse. A superficie autem remotior aqua aliquà quasi viriditate tincta videtur: Et mirum sane tot sese in hanc exonerantes paludum, montium, sylvarumq; fordès, limpidam hanc aquam ne leviter quidem inficere. Amplitudine licet multos nostrum superet lacus, ut plurimum tamen à Scopulis immunis paucissimis gaudet insulis: Quarum praecipua Comitum Brachearum antehac sedes Visingsöe dicta, in medio aquarum Grennam Smolandiae & Westrogothiam interjacet, prout ad boream insula Roknensis Acidulis Medeviensibus è regione est opposita: Apparent & aliae ad litora sitae insulae, paucissimae tamen æquæ ac parvae. Cum vero ventis sic liberè expositus, proceris undiq; cingatur Vetterus montibus, nil mirum rarò eundem quietcere, sed procellis sàpius agitatum, altioribus æctisque fluctibus navigantium cymbas vehementer concutere; Idq; adeo sàpè inopinatò, ut aquis instar speculi quietis teçè commoveri incipiatur, antequam vel minima aeris ventilatio sentiatur. Quod efficere videtur tempestas, sub aquis aliunde oriunda, sensim eundem protrudens, priusquam ventorum turbines eousq; potuere derivari. Haud enim in Vettero infrequens furentibus ventis ferri navigia in uno loco, cum alia in confiniis ob tranquillitatem aeris remis propelli cernuntur. Indicio minimè frustraneo à ventis subterraneis irruptiones ejusmodi aquarum abundè promoveri eodem plane modo, atq; similes effectus explicare conatur Varrenius in Geograph. Univers. Confirmant has suspiciones Phœnomena diversa. Imminente enim Tempestate imbribusq; ululatus vel tonitru aquarum aere adhuc Screno percipiuntur, quod mihi ipsì ad Medevienses Acidulas, aurâ etiamnum placidißimâ, non rarò audire contigit subsequente semper turbine procelloso. Manifestius adhuc hoc experiuntur incolae Visingsöenses, quibus ab illo træctu insulae, unde die posteriori venti oriuntur, instar ictuum tormentorum aures confusè vellicantur. Cumq; ad orientem ejusmodi rugitus deprehenduntur, utplurimum cum grandine & pluvii excitari solet Eurus. Consideratione etiam dignæ variae illæ sunt sufflationes, vaporum subitancæ elevationes, & confessim prosilientes halitus, quos in hoc lacu nonnulli observavêre. Non absque admiratione tale quid cum Sociis animadvertit Architectus Abraham Winandz qui has oras aliquando aliuando praeteriens, aquis tum maximè quiescentibus, strictim hinc inde instar telorum è fundo ejaculari nube- las conspexit, qui deinceps fumi in aere sefe jungentes, le- vibus pluviiis toto die peregrinantem infestarunt, quæ om- nia ventorum subterraneorum praesentiam non incertè a r- guunt. Idem procul dubio ventus, cum superius adveniente procellà in causa est, quod cum tempore verno glacies ad- huc valida & spissa hac horâ equis trahisq; sustinendis a- bundè sufficiat, alterà, glacie evanescente ejusdem ruptum per totum lacum repente adeo contingat, ut qui paulo ante equis secure vehebatur, jam aqua undiq; patente ibidem placidè queat navigare. Antequam verò ejusmodi metuen- da irruptio, stupendus qui præcedit aquarum rugitus viato- ribus fugam cum terrore suadet, qui tamè à litore ali- quando remotiores, vel aquis extemplo immerguntur, vel super glaciei fragmenta morti vicini aliquandiu vagari co- guntur. Nonnunquam abruptè fundum petit glacies aere vel minimè commoto. Num verò subterraneis ejusmodi ventis excitandis metal- lici inserviant halitus, hac vice in medio relinquò. Eos verò illic loci neutiquam deficere evincunt variì ad Vetteri boreales Nericiae Weftrogothiaeq; plagas siti montes, venis martialibus, fortasse & metallicis nobilioribus nuperius de- tectis, aliìsq; mineralium speciebus diversis, Antimonio vi- delicet, Magnesia, Calce, Micà sterili nitido, Galena spe- ciebus, Ochrà Pyriteque opulentè referti, unde Sulphur, Vitriolum, Alumen aliìq; succi minerales elici alioqui con- suevere. Quin in ipsìs pariter aquis, non minor Pyritis quantitas quam Ochræ cujusdam ferruginosæ copiosa repe- ritur congeries, cujus frustula curiositatis ergo non raro ip- semet collegì. Huc ignis referendus est fatuus, non ad litora solum frequentur observatus, sed tempore nocturno in mediis aquis volitare & piscatores confundere visus. Quem crescentibus metallicis sulphurìsq; deberi halitibus plurimis est persuasum. Nec sine Vaporum mineralium ope Granati, Porphyrii, Jaspides, Chystalli, selectiq; alii generantur in hoc lacu lapides, qui à beato Comite Petro Braheo olim collecti, & ad tantum redacti fuère nitorem, ut inter ornamenta Sponsarum etiamnum Visingsburgi exhibeantur. Quae omnia metallicam agnoscunt prosapiam, ut Vettero propinquas Medevienses taceam Acidulas, quarum descriptionem Regiae Societatis proxime animus est exhibere. Inter reliquas nostri lacus proprietates admirationem sane non effugiunt insignes sub aquis vortices, torrentesq; pertinaces, qui in hoc unico licet gaudente ostio ventis fluibusq; directè obversi piscatoribus non leve facessunt negotium. Suspicio hinc enata ob profunditatem inexhaustam, clam ruentes alveos ventosq; sub terrâ genitos aliquam huic Vettero cum alio ab hoc ad occidentem X milliaribus Suecicis distante Vennero sub tellure esse communicationem. Nec aliter suadent diversæ voragines hos lacus interjacentes, quarum duas paræciae Fægrensis voraginum albæ & nigræ nomine insignitas, metiri curavit Dominus Haddorpius celebris in Suecia Antiquarius, altitudines verò deprehendit immensa, motumq; in his observavit intestinum, ac si fermento turgidæ extitissent. Eadem opinioni fovet, quod absq; causâ manifestæ certis annis augeatur nostra aqua, cum sequentibus notabiliter iterum decrescat. Animadvertit Pastor Motalensis Dominus Daniel Rydelius præteritis hisce septem Annis, certis quibusdam in locis sensim adeò evanuisce Vetterum, ut ad aliquot orgyas sicco pede illuc ambulare potuerit, quo cymbis antea vehi cogebatur, pluvia interea temporis, annis videlicet 1680, 1682, 1684 & 1685 undiq; abundantes. Anno verò 1686 versus autumnum aqua paulatim iterum cernebatur augeri ad hunc usq; annum 1688. An vero statæ sic fervet tempora nostræ lacus, ac Vennerum singulis septem annis accrescere septemq; vicissim diminui ejus rimatores contendunt, de hoc corti quid determinare nequeo. Admiratione itidem este dignum, acre sereno tormentorum ibidein sentiri explosiones, Holmiæ aliisq; in locis ad 30 milliaria distantibus institutas. Ut cum Anno 1685 Regii Prin- Principes Holmiae sepelirentur horâ quintâ quilibet ictus exactè perciperetur. Pari facilitate tela Anno 1676 in pugna navalì explosa ad 30 circiter milliaria distìctè fuere observata Quæ verò de Gilberti Spelancà in insula Visingsuensi, Olaus Magnus, Messenius aliq; historici referunt, auctorum sint relicta fidei. Hoc equidem constat reperiri adhuc cavernam & quidem foetore refertam sulphureo & nauteabundo, quem assentientibus accolis ipsi speluncæ prope aquas in palude sitæ & collecto per longius tempus squalori, salphureos, uvidosq; exhalingi Vapores potius adscribendum cenfeo, quam causis quibusvis vulgò allegari solitis. Cum etiam in his simplex antiquitas levitatem in fabulis credendis facile prodiderit, utut de eodem Gilberto ejusq; Præceptore Catillo Runse stupenda non pauca referantur. Adparere interim in confiniis diversa spectra & phantasmata, quæ ut plurimum fæminarum, aliquando equorum vel alius animalis ludricrâ specie se se sintunt, nemo hisce curiositatibus intenus inficiabitur. Evincèrent hoc ipsum diversæ vetustioris æq; ac recentioris ævi historiæ, nisi obiter solum singula hac vice decrevissem pestringere. Nec silentio præteriri debet celebris iste amnis Motala, qui unicam uti dictum Vetteri nostri ostium, certis temporibus fluiditatem quasi deponere, & in decursu adeo solet fissi, ut liberò hunc ingredi, piscesq; in fundo relictos absq; impedimento capere nonnunquam fuerit concessum. Prout Anno 1682 & 1685 tempore Nataliticorum Christi idem evenisse constat. Vulgo & accolis unanimiter est persuasum, impune nunquam Fluminis retardationem contingere, nisi vel caritatem anona ingentem, vel Bellum, vel qualecunque publico praesagiat detrimentum, æque ac Balænarum in Tamesin ingressus Anglis fatale quid portendere prohibetur. Mihi verò ut Physico, naturales mirandorum effectuum causas unicè inquirenti quibuscunque narrationibus satisfieri non potuit, nisi naturæ legibus eadem deprehenderim conformes. Sollicitus idcirco in iis fui examinandis, quæ lucem huic Phænomeno fænerari videbantur, licet fluminis retardationem coram spectare nunquam licuerit. Utut verò variè hanc rem explicare conentur huic amni vicini, illo instanti aquas à litoribus recedentes fundum petere rati, semper tamen suspicio mihi orta fuit, vel glacie vel nive fluminis insima obstructa, munimentum aquis praebuisse inferioribus interea seco in Mare exonerantibus. Ansam huic opinioni dedit T°. Quod nunquam vere, Æstate vel Autumnò, sed semper tempore Natalitiorum Christi vel novi Anni isthæc contingere mutatio. T°. quod prope pontem semper contigerit, ubi aquis ultra tres ulnas minime profundis, aggerum lapidumq, acervi quibus Pons innititur, fluminis decursum refranant. Hanc suspicionem veritati consonam testatur propria & aliorum experientia suffultus Pastor Ecclesiæ Motalenfis in limine pontis habitaus, qui herbus longiores, ut Potamogetan, Polygonum aquaticum, &c. a ponte ad propinquos anfractus in aquis germinare asservit, & his glaciem striarum instar & nivis congelatae adhaerere, quæ à flumine detrusa & in pontis fundamenta delata tractu temporis cumulari & toto amni sistendo sufficere potest. Patentur pariter molitores ibidem habitantes, imminente fluxus cohibitione, niveas quasi moles è lacu derivari, quæ corpori, cui impingunt, instar glutinis adhaerentes, fundum fensim petunt. Nec infrequens aquas per totum lacum uno die æqualiter quietas, altero irritatas prope pontem sisti. Quidquid verò sit mirationem adhuc subià non hyeme intensissimo, sed aere clementiore, & quidem ut plurimum circa ferias Natalitias, & novi anni retardionem contingere. Rigus fortè sub aquis adhuc viget, licet in aere cessaverit, vel glacies debilius congelata herbis aliisq, impedimentis detenta, obstructiones hasce parit. Antequam verò de tabula manum dextræro, silentio nequitiam præterire possum ea quæ de fonte quodam non longè à Vettiri litore in paræcia Nyenf (ubi & Acidulæ Medevienses) prope Templum & Pastoris ædes sito, ex ingenua parochi digaissimi D. Jonæ Frodelii aliorumq, relationibus. onibus haurire licuit. Elurinum hunc fontem vel annonae appellitant vatem, eo quod nunquam aqua sufficienter repleatur, nisi annona succedat sequente Anno caritas. Ambient hunc fontem undiq; colles arenosi molliones. Interjacet hos vallis depressa, sed minimè paludosa. Ex hac occultis meatibus haec Scaturigo promanat, in eo singulare quid obtinet, quod Aestate pluviis abundante ut plurimum evadat aridus, cum vicissim æstatibus siccissimis, instante tame, ut & secundum alios (quos attingere non vacat) bello, Regiam Motalensem Vadstenensemq; viam inundet, prout multorum ibi habitantium evincunt testimonia. Anno 1685 pluviis & imbribus frequentissimo, penitus hic fons exaruit, nec ultra dimidium pedem squalida. Anni 1686 æstate aqua accrescere visa est. Nec veritatem hujus narrationis in dubium revocare presentis anni permittit siccissima ætas, qua cum aquis penitus vacui evaserunt fontes vicini omnes, hic aqua quam maximè abundavit. Quamvis autem vel fabulam vel superstitionem multis haec narratio forte sapiat, à veritate tamen neutiquam aliena plurimorum firmata est experientiis, ut vel hinc elucescat, intimius recondita esse naturæ arcana, & innumera potius densiore sub velo latitare, quam ut iisdem enucleandis sufficientes nos arbitremur. Si tamen ad sequentia hac in parte attendere velimus momenta, faciliore negotio forte res expeditetur. 1. Soli Ostrogothiae ex locis fonti proximioribus annonae denunciari carietatem. 2. In tota hac Regione fontisq; praepuè vicinia arenosum esse campum, parte etiam aliquà limo duriore gaudente, quibus imprægnandis sufficiens semper requiritur lympha, proinde etiam. 3. Desicere ibidem segetes non nisi in siccioribus annis, cum contrarium obtineat Iemptia, aliæq; provincie nonnullæ septentrionales. 4. Meteororum tempestatisq; proventum, terræ & quidem sub superficie latentis aliquando sequi indolem. 5. Prope 5. Prope colles arenosos venis non patentibus per sabulum quasi colaturà trajeéctas collegi aquas hujus scaturiginis. 6. Physicas ob causas imminente tempestate sicciorae, augeri vel abscendere posse eas aquas, pluviosi iterum decidere, quae prolixius deducere alterius erit temporis & instituti Sapienti interea sat diérum ratus, hisce accuratè perpenfis non statim proficìs reputanda confido, quae rationi non extemplo patescunt. Pauca hæc de Vettero animus fuit referre, ut non minùs quid veri de eodem traditum fuerit elucentur quam fide temperè indignum non censeatur, quidquid primus non percipit intuitus. Multa sic penitius indagari deberent, quae ab Olae Magno descripta ad fabularum seriem vulgo rediguntur, quae veritati tamen consona hyperbolice nonnunquam ab eodem proferuntur. --- IV. Experiments on the Resilition of Bodies in Common Air, in Vacuo and in Air Condens'd, made at a meeting of the Royal Society at Gresham College. By Mr Francis Hauksbee. Having provided a tall Glass Recipient, in whose upper part I had a contrivance to lodge 4 Marbles, and from thence successively could drop them on a Plane at pleasure; by which means, opportunity was given to make the more deliberate observations. But before I proceed to relate the Experiments themselves, I think it will be necessary first to take notice, that the distance of the descent of each Marble on the Plane was about 13½ inches. The weight of two Marbles 59 Grains, the other two 63 Grains.